کتاب استراتژی بازاریابی صادرات، کتاب خوب و جامعی در حوزه صادرات است. اگر به دنبال صادرات هستید و استراتژی ندارید این کتاب به شما توصیه میشود. کتاب استراتژی بازاریابی صادرات نوشته احمد روستا از مدرسین و صاحب نظران حوزه بازاریابی میباشد. در این مقاله به اختصار از نکات مهم کتاب گفته شده که اصلا جایگزین مطالعه کامل نمیشود.
کتاب استراتژی بازاریابی صادرات گام به گام مواردی که شما برای تعیین استراتژی نیاز دارید را ترسیم کرده است. همانطور که انسان تاکنون نتوانسته چیزی را تولید کند که 100 درصد باشد این کتاب نیز نقصهایی دارد. به خصوص که ما ایرانی هستیم و مسائل قانونی کشور ما با مسائلی که در این کتاب نوشته شده متفاوت است. کتاب سعی کرده که موارد گفته شده را با زبانی آسان بیان کند اما مشکل اینجاست که بحث صادرات موضوعی مبهم است. شما تا زمانی که خودتان وارد گود نشوید نمیتوانید زیر و بم این حوزه را به چنگ آورید.
عوامل تعیین کننده
صادرات به هیچ وجه مقوله ساده و پیش پا افتادهای نیست. با نگاه به کسب و کارهایی که صادرات داشتهاند دیده میشود که شرکتهای زیادی موفق به صادرات به کشورهای مختلف شدهاند اما تعداد شرکتهای شکست خورده بیشتر است. با این تفاسیر به این نتیجه میرسیم که برای موفقیت در صادرات باید نکاتی رعایت شود؛ در غیر این صورت نه تنها فروشی در بازار بینالملل اتفاق نمیافتد بلکه منابع حضور در بازارهای داخلی نیز از دست میرود.

طبق تحقیقات صورت گرفته مهمترین عامل تعیین کننده در صادرات؛ تناسب بین استراتژی بازاریابی صادرات یک شرکت و ویژگیهای بازار خارجی است.
ارزیابی آمادگی شرکت برای صادرات
قبل از ورود به عرصه صادرات؛ نقاط ضعف و قوت، فرصتها و تهدیدهای شرکت و منابع را بررسی کنید.
صادرات نیازمند منابع شرکت است. این منابع شامل تعهد مدیریتی، منابع انسانی، تحقیق و توسعه، سرمایه و ظرفیت تولید است. بسیاری از مدیران بازاریابی به طور کامل زیر و بم بازار داخلی را میشناسند اما اطلاعات آنها از بازارهای خارجی کامل نبوده و گاها باعث اشتباه میشوند. صادرات بدون شناخت کافی و برآورد مناسب از بازار خارجی، نتیجهای جز شکست و از بین رفتن منابع شرکت ندارد. ارزیابی مناسب نشان میدهد که منابع شرکت میتواند از عملیات صادرتی حمایت کند یا خیر. در نهایت برآورد مناسب باعث تعهدی واقعبینانه و دستیافتنی به عملیات صادرات میشود.
تحقیق و انتخاب بازارهای صادرات
برای داشتن یک استراتژی مناسب صادراتی، باید تحقیقاتی را روی بازار هدف انجام دهید. بهتر است که تحقیقات پاسخ به سوالات زیر باشند:
– چه کشورهایی بهترین زمینه فروش را فراهم میکنند؟
– در کدام بازارهای خارجی فروش محصولات با سود بیشتری همراه است؟
– آیا بازار خارجی به اصلاحات محصول نیاز دارد؟
– برای فروش در کشورهای خاص از چه کانال توزیعی استفاده شود؟
– تقاضای بازار در قبال قیمت محصول تا چه حد حساس است؟
– در این بازار چه کالاهایی فروش خوبی دارند و قیمت خرده فروشیها چقدر است؟
– در هر بازار چه حجمی از فروش انتظار میرود؟
مهمترین مسئله در تحقیق و پژوهش، شناسایی بازارهای جذاب خارجی و ارزیابی پتانسیل بازار است.
تحقیقات روی بازار صادراتی همیشه به دنبال اطلاعات خاص درباره محصولات شرکت است. تعداد بازارهای دنیا بسیار زیاد است و شما وقت تحقیق روی تمامی این بازارها را ندارید. بیشتر شرکتها برای تحقیق بازارهای خارجی فرایند مشخصی را ندارند که همین عامل باعث هدر رفت منابع میشود. برخی از شرکتها نیز فرایندی این چنینی را دنبال میکنند:
1. بررسی اولیه و انتخاب کشور یا منطقه:
متغیرهایی مانند جمعیت، توزیع شهری و روستایی، شرایط آبوهوایی، فاصله حملونقل، محیط سیاسی و … مهم هستند.
2. تحلیل پتانسیل بازار صنعتی:
در این مرحله شرکت، تقاضای کلی حال و آینده بازارهای انتخاب شده را بررسی کند. عوامل مهم در این مرحله، دسترسی بازار، پتانسیل محصول، توزیع محل و پتانسیل تولید هستند.
3. انتخاب یک شریک تجاری و ایجاد روابطی با ساختار منسجم:
شریک کارآمد نقش مهمی در موفقیت شما ایفا میکند. اغلب اوقات پتانسیل فروش شما ارتباط نزدیکی با مشارکتها دارد.
4. ارزیابی پتانسیل فروش شرکت:
موارد مهم در این مرحله؛ پیشبینی حجم فروش، هزینه محلی، هزینه توزیع داخلی و سایر عوامل تعیین کننده سود هستند.
بررسی وضعیت ورود به بازارهای بینالمللی
راهکارهای مختلف ورود به بازار خارجی را بررسی کرده و مزایا و معایب هر کدام را شناسایی کنید. سه مرحله کلی برای ورود شرکتها به بازار بینالمللی وجود دارد:
1. مشارکت آزمایشی:
در این مرحله شرکت خود را به عنوان صادر کننده موقتی و در کشورهای نزدیک معرفی میکند.
2. مشارکت فعال:
در این مرحله شرکت به طور نظاممند به شناسایی بازار بینالمللی میپردازد. در این مرحله منابع خاصی برای فرصتهای بینالمللی اختصاص مییابد..
3. مشارکت جهانی:
در این مرحله شرکت به دنبال توسعه بازار در سطح جهانی است.
سه رویکرد اصلی فروش محصول در بازارهای خارجی: شیوه اول، فروش مستقیم محصولات بوده که در این روش افرادی به عنوان نمایندگان شرکت محصولا را به فروش میرسانند. ورود غیر مستقیم به بازار؛ در این شیوه شرکت واسطهای را برای فروش محصولات در نظر میگیرید. شیوه سوم نیز حضور مستقیم شرکت، که شرکت خود با مشتریان تعامل میکند.
استراتژیهای شراکتی
امروزه شرکتهای کمی وجود دارند که به تنهایی محصولی را تولید کرده، توسعه داده و بازاریابی کنند. از این رو بسیاری از شرکتها به دنبال مشارکتهایی هستند که محصولات و خدمات را با ارزش افزودهای به مشتریان عرضه کنند. زمانی که شرکت نیاز به نقطه قوتی خارج از نقاط قوت خود دارد باید با رقبایی مشارکت کند که این نقطه قوت را دارد. در زمینه صادرات نیز مشارکت با فروشندگان محلی بسیار سودمند بوده زیرا شرکت شناخت مناسبی از فضای جدید ندارد. به طور کلی شراکتهای بینالمللی در دو بعد انجام میشود:
- پیکربندی بینالمللی، فعالیتهایی که منجر به ایجاد ارزش افزوده میشود مانند لجستیک درون مرزی.
- هماهنگی فعالیتهای جهانی با هدف دستیابی به سود.
پیریزی برنامه بازاریابی صادراتی
ورود به بازاری جدید چالش و همینطور تعهدی مهم را برای شرکت به وجود میآورد. زیرا با مشتریها و بازارهایی آشنا میشوید که فرسنگها از شما فاصله دارند. با این تفاسیر داشتن برنامه بازاریابی امری ضروری برای رسیدن به نتایج مطلوب است. یک برنامه بازاریابی درست از منابع دیگر نیز کمک میگیرد و از شرکت در مقابل خطرات احتمالی مراقبت میکند. باید این نکته را در نظر گرفت که صرف بودن یک برنامه بازاریابی هرچند کامل، دلیلی مبنی بر موفقیت نیست.

گامهای پیشنهادی برای آماده سازی برنامه بازاریابی صادرات:
- ارزیابی عملکرد گذشته شرکت
- ارزیابی رقبا
- مطالعه بازارهای صادراتی برای یافتن فرصتها و اجتناب از اشتباهات
- تصمیمگیری درباره اهداف بازاریابی صادرات
- تعیین چگونگی دستیابی به استراتژی مطلوب
دو گام ابتدایی نقاط ضعف و قوت را نشان میدهند. گام سوم فرصتها و تهدیدها را ارزیابی میکند. دو گام آخر نیز مبنای برنامهریزی را ایجاد میکند.
همکاری با شرکتهای حمایتی و تسهیل کننده
بیشتر شرکتها در ورود به بازارهای بینالملل تسهیل کننده و حمایتهایی داشتهاند. تسهیلکننده شامل بانکها، انبارداران، توزیع کنندگان خارجی و حکومت مبدا و مقصد است. بانک احتمالا مهمترین حمایتگر در زمینه صادرات است. انتخاب بانکی مناسب که وامهای مناسب اعطا کند میتواند روند صادرات را تسهیل کند. بانکهایی که شعبه بینالمللی دارند را در نظر داشته باشید.
بودجهبندی
بودجهبندی یکی از پایههای سیستم حسابداری بوده و مکانیسمی مفید برای برنامهریزی مدیریتی میباشد. بودجهبندی را میتوان بر اساس پیشبینی درآمد و مخارج آینده مشخص کرد. دستهبندیهای مختلفی برای بودجه وجود دارد که به بودجه کوتاهمدت در مقابل بودجه بلند مدت میپردازیم. بودجه کوتاه مدت به ارزیابی عملکرد شرکت کمک میکند. بودجه بلندمدت نیز به ارزیابی شرکت در پتانسیل سوددهی صادرات خارجی و … یاری میرساند. برنامهریزی بر بودجههای کوتاه مدت کمتر از یکسال بوده اما بودجهها بلندمدت تا ده سال است.
تحلیل محیطی قانونی
مفاهیم قانونی را درک و انواع قراردادهای موجود در معاملات بینالمللی را شناسایی کنید. پیشینه و وضعیت کنونی قوانین و معاهدات را درباره صادرات بدانید و محدودیتها را در نظر بگیرید. درک مفاهیم قانونی در تمام جنبههای کسبوکار وجود دارد؛ علیالخصوص اگر کسبوکار بخواهد به سمت بازارهای خارجی حرکت کند. شرکتهایی که به صادرات روی میآورند همیشه با برخی مشکلات روبرو خواهند شد. این مشکلات عبارتاند از:
. قراردادها
. گمرک
. موانع تجارت
هنگام ورود به بازار بینالملل حتما با وکیلی مجرب که تجربه این کار را دارد مشورتهای لازم را داشته باشید. اسناد موجود در صادرات پیچیده بوده و اشتباه کوچکی در این اسناد منجر به مشکلات زیاد و حتی شکست خواهد شد.

مدیریت لجستیک و زنجیره تامین
زنجیره تامین مسئلهای جدید به حساب میآید. زنجیره تامین شرکت را تشویق میکند که روند تامین محصول را در یک فرایند یکپارچه ببیند. زنجیره تامین به دو بخش عملکردهای داخلی و خارجی تقسیم میشود. عملکردهای داخلی مانند تولید و توزیع فیزیکی و عملکردهای خارجی تامینکنندگان فروشندگان و مصرف کنندگان میباشند. به زنجیره ارزش کسبوکار تلفیقی نیز گفته میشود زیرا عملکرد داخلی و خارجی شرکت را تلفیق میکند. اطلاعاتی که از افراد خارجی به دست میآیند برای تعیین کالای تولیدی شرکت مهم است.همچنین از این اطلاعات متوجه نیاز دقیق مشتری خواهیم شد و بر همین اساس محصول خود را توسعه میدهیم.
چرخه عملکرد، بخشهای مختلف شرکت را به هم مرتبط میکند که شرکت از آنها اطلاعات جمعآوری میکند. یک چرخه عملکرد میتواند شامل بخشهای زیر باشد:
. انتقال سفارش
. پردازش سفارش
. انتخاب سفارش
. حملونقل سفارش
. تحویل محصول به مشتری
هدف از مدیریت چرخه، داشتن عملکردی ثابت است. زمانی که به ثبات در این چرخه رسیدید، هدف بعدی شما کاهش زمان این چرخه میباشد. چرخه عملکرد در اغلب شرکتها یکسان است و به همین دلیل چرخه عملکرد واحد اصلی اندازهگیری و ارزیابی لجستیک و مدیریت زنجیره تامین است.

درک فرهنگهای خارجی
فرهنگ جنبهای از کسبوکار است که معمولا دیده نمیشود. فرهنگ در شیوههای مختلف خود را نشان داده و در تمامی تعاملات وجود دارد. برای تعریف فرهنگ سه ویژگی باید رعایت شود:
- . مردم فرهنگ را یاد میگیرند. فرهنگ چارچوبی است که مردم از این طریق محیط خود را ارزیابی میکنند.
- . فرهنگ عاملی است که مردم آن را به اشتراک میگذارند. این عامل چهارچوبی برای فرهنگ ایجاد میکند که سلیقههای شخصی در فرهنگ دخیل نباشند.
- – عنصری از فرهنگ بر سایر عناصر فرهنگ تاثیرگذار است.
به طور کلی هر کشور دارای یک فرهنگ کلی است که نشاندهنده نگرشها، رفتارها و هنجارهای ملی است. مدیران کسبوکار که قصد دارند از سفرهای بیزینسی خود کسب درآمد داشته باشند، باید درباره تاریخ، فرهنگ، سنتها و مسائل دیگر کشور اطلاعات به دست آورند. آشنا نشدن با سنتهای اجتماعی و روند کسبوکار در یک کشور، باعث تضعیف موضع شرکت در بازار و در نهایت شکست میشود. بنابراین یکی از کارهای مهم شما قبل از ورود به بازار جدید، درک این مورد است که چگونه فرهنگ بر کسبوکار شما تاثیر میگذارد. به عنوان مثال در کشورهای اسلامی، منع قانونی باعث شده که مشروبات الکلی مصرف نشود.
مطابقت دادن محصول با بازارهای هدف
مطابقت دادن محصول با بازار هدف به دو صورت انجام میشود: مطابقت اختیاری و مطابقت اجباری. مطابقت اجباری محصول با بازار هدف برای اصلاح محصول براساس قوانین و مقررات محلی و واقعیت اقتصادی و مذهبی به منظور پذیرش محصول در بازار جدید میباشد. مطابق اختیاری محصول با بازار اقدامی جانبی از سمت مدیر برای جذابتر کردن محصول و ایجاد مزیتی رقابتی است. منطبق کردن محصول در دستهبندیهای زیر قرار میگیرد:
- . نحوه عملکرد محصول
- . نامگذاری
- . کیفیت
- . بسته بندی
به طور مطابقت دادن یک محصول نسبت به سایر عواملی که در صادرات انجام میشود هزینه کمتری را به دنبال دارد. براساس پژوهشها 90درصد مطابقتها کمتر از 10درصد هزینه به همراه داشته است. مطابقت دادن میتواند به صورت یک استاندارد انجام شود و این استاندارد میتواند به گونهای باشد که برای کل جهان یا فقط برای منطقهای کوچک ایجاد شود. به طور مثال محصول شما میتواند استانداردی برای کل جامعه اروپا داشته باشد و براساس این منطقه مطابقت داده شود.
تبلیغات و آگهی
تبلیغات مستقیما با بخش بازاریابی در کسبوکار ارتباط دارد و میتواند اهداف زیر را به دنبال داشته باشد:
- . اطلاع رسانی به خریداران درباره وجود یک محصول
- . آموزش دادن به خریداران درباره محصول و نحوه استفاده از آن
- . ترغیب خریداران به اینکه محصول را میخواهند
- . ترغیب خریداران به خرید محصول
هدف هر کمپین بر این اساس شکل میگیرد که یک محصول در چه مرحلهای از چرخهعمر خود قرار دارد. در اینجا از کمپینیدر سال 1994 که برای دستگاه فکس در دو کشور کانادا و اتیوپی برگزار شد را مثال میزنیم. در کشور کانادا فکس جزوی از ملزومات اداری است و مشتریان کانادایی از قبل نسبت به این دستگاه آشنایی دارند. کمپینی که در کانادا برگزار شد بر اساس سرعت، ظرفیت حافظه، قیمت و سایر موارد بود. کمپینی تبلیغاتی همین محصول در اتیوپی بر اساس آموزش برگزار شد. زیرا فکس در اتیوپی ناشناخته بود.
شش مرحله ایجاد یک کمپین تبلیغاتی:
- بر اساس تحقیقات اولیه، این محصول چگونه با بازار مطابقت مییابد؟
- آیا دیدگاه اولیه صحیح است؟
- هدف کمپین تبلیغاتی چیست؟ اطلاعات لازم برای انتشار چیست؟
- چگونه میتوان این پیام را به مشتریان هدف منتقل کرد؟
- ابزار را انتخاب کنید.
- هدف خود را اجرا و ارزیابی کنید.
فهرستی از رسانههای جمعی که میتوانید از آنها برای کمپین برگزارکردن کمک بگیرید:

هزینهها
هزینه را میتوان عاملی تعریف کرد که منابع را قربانی میکند. دو نوع هزینه وجود دارد: هزینه تاریخی و هزینه فرصت. هزینه تاریخی، هزینههایی از تصمیمات قبلی را میگویند که در حسابداری میباشد. هزینه فرصت؛ هزینههایی که برای انتخاب یک نوع فعالیت صرف شده است. هزینه فرصت در واقع یک نوع پیشبینی از احتمالات آینده میباشد.
هزینهها را میتوان به این صورت دسته بندی کرد:
- . مواد اولیه
- . نیروی کار
- . تولید
- . توزیع و فروش
- . دریافت سفارش
- . مدیریت سفارش(هزینههای غیر مستقیم)
- . بستهبندی
- . بارگذاری و حمل و نقل
- . گمرک
- . بازاریابی
بقا و موفقیت هر شرکتی به نحوه اختصاص و برنامهریزی منابع است. بدین منظور شما به عنوان یک تصمیمگیرنده باید درباره هزینهها اطلاع کافی را داشته باشید.
قیمت گذاری برای بازارهای صادرات
تعیین قیمت در بازارهای بینالمللی تفاوت بسیاری یا فرایند این مسئله دارد.قیمت گذاری با آزمون و خطاهایی به دست میآید که در داخل و خارج از شرکت انجام شده است.
سه چالش قیمت گذاری برای مدیران صادراتی:
تهدید منابع به قیمت گذاری:
اغلب شرکتها مردد هستند که برای بررسی بازار، منابع را قبل از تعیین قیمت به بازار عرضه کنند یا خیر. برای مثال مدیران هیچ ایدهای از درباره تورم و افزایش نرخ قیمت کشور ندارند. علاوه بر این مدیران ایدهای از تقاضای واقعی بازار ندارند.
تصمیمگیری متمرکز:
این نکته را مد نظر داشته باشید که هر بازاری میزان خاصی از انعطاف و کنشپذیری را در قبال شرایط بازار محلی و توسعه دارد. به طور مثال مدیران اجازه تغییر قیمت محصول بیش از یکبار در سال را نمیدهند.
هزینههای تولید:
هزینههای تولید به تنهایی مسئله قیمتگذاری را پیچیده میکند. از طرفی شما برای عرضه محصول درکشوری جدید علاوه بر هزینه تولید باید هزینههای دیگر را نیز مدنظر داشته باشید.(هزینههایی مثل حملونقل)
به طور کلی هزینههای زیادی در قیمتگذاری شما دخیل هستند؛ قبل از تعیین قیمت این موارد را شناسایی و مدیریت کنید.
جنبههای مالی و پرداختی
صادرکنندگان انتظار دارند که پرداختها سریع انجام شود. از طرفی واردکنندگان و فروشندگان ترجیح میدهند که پرداخت را با تاخیر و در زمان تحویل کالا انجام دهند. صادرکننده و واردکننده هر کدام در کشورهای مختلفی هستند و ارتباط و هماهنگی بین این دو طرف امری چالشزا است. شما به عنوان صادرکننده باید منابع مختلف مالی، روشهای پرداخت و چگونگی استفاده کارآمد از این موارد را به خوبی درک کنید. همچنین از مکانیسمهای اصلی تجارت بینالملل و انواع مختلف سیاستهای بیمهای موجود آگاهی داشته باشید. در زمینه صادرات باید برای اتفاقات غیر مترقبه آمادگی لازم را داشته باشید. به طور مثال ممکن است که کشور شما و کشور مقصد تنشهای سیاسی پیدا کنند. مسیر حملونقل محصولات شما به کشور مقصد به هر دلیلی دچار مشکل شود. کشور مقصد در برههای دچار تورم شدید ارزی و مالی شود. بهتر است که شما از بیمههایی که در این زمینه وجود دارد آگاه شوید.
مدیریت عملیات
صادرکننده پس از فروش باید به خوبی جریان کالای صادراتی را مدیریت کند. این کار به درک اسناد مختلف، سیستمهای تعرفه، خطرات مبادله خارجی، بستهبندی و سایر مسائل هنگام صادرات کالا نیاز دارد. تمرکز این فصل بر فرایند صادرات پس از سفارش صادراتی است.
حملونقل بینالمللی سه مرحله اصلی دارد:
- کالاهای صادراتی باید برای حملونقل بینالمللی بستهبندی شوند و دارای مجوزهای مناسب باشند.
- کالاها باید از طریق زمینی از تولیدکننده به بندر انتقال یابند.
- کالاها باید با کشتی، قطار یا هواپیما به بندر خارجی انتقال یابند، در آنجا وارد گمرک شده و به انبار خریدار برسند.
در حملونقل بینالمللی صادرکنندگان گزینههای مختلفی را پیش رو دارند. روشها عبارتاند از حمل دریایی، ریلی، هوایی و ترکیبی.
متصدی حملونقل منبع مهمی برای مدیریت ترافیک بینالمللی است. متصدی حملونقل نماینده صادرکنندگان در انتقال بار به مقصدهای خارجی است. متصدی فردی است که با انواع روشهای حملونقل و قوانین کشور مقصد آشنا میباشد. همانطور که گفته شد متصدی نقش بسیار مهمی در جابهجایی کالا ایفا میکند، از این رو در انتخاب متصدی دقت لازم را داشته باشید.
کالاهای شما باید به طور مناسب بستهبندی شده و نامگذاری شوند تا مطمئن شوید که به شکل مناسبی به مقصد میرسند. در بستهبندی کالا به آبوهوای کشور مقصد دقت لازم را داشته باشید. به طور مثال ممکن است شما محصولات غذایی را از منطقهای گرم به کشور روسیه صادر کنید. در این صورت شما باید محصولات خود را در بستهبندیهای قرار دهید که در مقابل سرما ایمن باشند.
چهار مورد از ملاحظات مهم در بستهبندی:

در این مقاله سعی شده است که نکات مهم هر فصل از کتاب به اختصار گفته شود. این مقاله به هیچ عنوان جایگزین خواندن کامل کتاب نخواهد شد. در واقع این مقاله به شما نکاتی را نشان میدهد که باید در زمان صادرات لحاظ کنید.
رویداد ۱۰۰ تکاپوی صادراتی یک برنامه ملی ۱۰ ساله است که هدف آن صادراتی کردن حداقل ۱۰۰ شرکت دانشبنیان است. تا کنون 6.5 میلیون دلار سرمایه برای این رویداد تامین شده است و چک سایز سرمایه دریافتی برای هر تیم 50 هزار دلار تا 1 میلیون دلار در ایران یا در کشور مقصد است. استارتاپها، شرکتهای دانشبنیان فناور و کسبوکارهایی که به پایداری نسبی در داخل کشور رسیدهاند از مخاطبان این رویداد میباشند.